Claerbout’s opzettelijke weigering van snelheid
Recensie tentoonstelling 'The Shape of Time' in museum De Pont in Tilburg.

De tijd vliegt. Sommige dagen gaan nog sneller voorbij dan andere. Hoe meer nieuwe indrukken je op een dag op doet, hoe sneller de tijd lijkt te gaan. Daarentegen: als er weinig nieuwe dingen gebeuren kan een dag eeuwig duren. Tijd is een ongrijpbaar gegeven. Het is niet te vangen, je kan het niet vasthouden, niet sneller laten lopen, of terugdraaien. Je kan wel zien dat de tijd voorbij gaat. De klok tikt de minuten weg, de zon komt op, beweegt zich van oost naar west, gaat onder tot hij weer op komt. Maar hoe vaak nemen we de tijd om te kijken hoe de minuten, de uren, de dagen voortglijden? Het verstrijken van de tijd is het hoofdthema in de tentoonstelling 'The Shape of Time' van David Claerbout (1969, Kortrijk), nu te zien in museum De Pont in Tilburg.

In de verduisterde tentoonstellingsruimte, waarin wanden zijn vervangen door halftransparante doeken, heerst een in zichzelf gekeerde energie. Niet zoals een stilte voor de storm, maar eerder zoals de onheilspellende stilte in het oog van een orkaan, waarin je je - tegen beter weten in - in een oase waant. In deze oase, moet je als bezoeker je tempo vertragen, omdat de tijd anders door je vingers glipt. De zon neemt met haar felle licht en scherpe, traag bewegende schaduwen en reflecties een prominente plek in, als ankerpunt voor het ervaren van het verloop van tijd.

Claerbout stelt onze ingesleten kijkgewoontes danig op de proef. Gewend als wij zijn aan de snelheid waarmee shots in Hollywoodfilms gemonteerd worden, zijn wij geneigd om snel verveeld te raken wanneer er in een film niets lijkt te gebeuren. Claerbout kneed fotografie en film, tijd en licht, stilstand en beweging, iets en niets, alsof het een sculptuur betreft. De tijd blijkt vele verschijningsvormen te kennen. Als kijker vraag je je regelmatig af waar je naar zit te kijken. Is het een foto die beweegt? Is het een film waarin de wereld stilstaat? Claerbout doet iets met onze ervaring van de tijd waardoor zijn werk zich af speelt in het schemergebied tussen fotografie en film.

Maar hoe definieer je het gebied tussen stilstand en beweging? Om bij het begin te beginnen: Films bewegen, foto’s staan stil. Betekent beweging dat er iets verandert en betekent stilstand dat alles hetzelfde blijft? Of dat foto’s over stilstand gaan en films over beweging? Kan een film ook over stilstand gaan? Kan een film ook stilstaan? Kan een foto bewegen? Waar wordt fotografie film en vice versa?

De technologische geschiedenis van de fotografie is vanaf het begin steeds gericht geweest op één doel: het stilzetten van de tijd. Als je meerdere opeenvolgende bevroren momenten achter elkaar plaatst – 24 per seconde om precies te zijn – worden de losse foto’s een film. Hoewel beide media veel gemeenschappelijk hebben, is een groot verschil dat film gericht is op beweging en zich altijd moet verhouden tot een verloop van tijd. Film bezit het vermogen je te doen geloven dat je kijkt naar iets wat nu gebeurt, met alles wat daaraan vooraf gaat of volgt. Een foto behoort altijd tot het verleden, verwijst immer naar iets dat al geweest is, nooit naar iets wat nu is, of nog komen gaat. Claerbout combineert in verschillende projecties letterlijk het verleden (een foto) met het heden (een film) in een beeld.

In het werk van Claerbout beweegt de tijd zich niet alleen voorwaarts. Een van de bekende 'godfathers' van de fotografie - Henri Cartier-Bresson - definieerde het 'beslissende moment': dat ene, unieke moment waarop alle elementen in een beeld in perfecte harmonie samenvallen. Zijn beslissende moment is impliciet ook op dé beslissende plaats gemaakt. Claerbout laat zien dat een beslissend moment vanaf vijfhonderd verschillende standpunten bekeken kan worden, en plaatst deze achter elkaar in de tijd. Zo kan het gebeuren dat een enkel moment 45 minuten kan duren, om vervolgens weer van voor af aan te beginnen. Of dat een film zich 70 keer herhaalt, maar geen enkele herhaling hetzelfde is.

Hoewel het schemergebied tussen fotografie en film op zich niet nieuw is, is het werk van Claerbout wel nadrukkelijk te duiden als 'heel erg van nu'. De technologische ontwikkelingen in de digitale fotografie en film zorgen ervoor dat de verschillen tussen beide media steeds verder opgeheven worden. Claerbout maakt niet alleen gebruik van deze nieuwe mogelijkheden, maar geeft daarmee ook nieuwe betekenis aan de grens tussen beide media. Op het moment dat wij denken te begrijpen wat we zien, hebben wij zijn werk bij lange na nog niet doorgrond. Claerbout is een soort magiër die ons laat zien wat wij willen zien, en ons onze ogen doet geloven, terwijl hij in werkelijkheid een geraffineerd spel speelt met onze perceptie. In het schemergebied is niets wat het lijkt.

David Claerbout, 'The Shape of Time' in museum De Pont in Tilburg, te zien van 17 januari tot 17 mei 2009. Bij de tentoonstelling is ook een catalogus met een overzicht van zijn werk verschenen.