Hot en Shiny
Recensie tentoonstelling 'In het volle zonlicht. Unieke daguerreotypieën van en door de familie Enschedé' in Huis Marseille, Amsterdam en 'Alles is ijdelheid. Daguerreotypieën uit Nederlands bezit' in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam.

De daguerreotype verschilt in vele opzichten van de foto zoals wij die nu, 170 jaar na haar uitvinding kennen. Geen korrels, geen pixels, geen negatief, niet te reproduceren. Een daguerreotypie is een unieke, gedetailleerde fotografische opname op een verzilverde koperplaat, gevangen achter glas, luchtdicht opgesloten, anders vergaat ze onherroepelijk. Wie er een ziet, kan zich voorstellen dat ogen die niet gewend waren aan zo’n gelijkende gelijkenis dachten dat dit ware magie was.

Fotograferen in de tijd van Louis Jacques Mandé Daguerre (1787-1851) was iets anders dan vandaag. Een daguerreotypist moest niet alleen zijn platen kopen, hij moest deze ook bereiden, lichtgevoelig maken en afwerken. Ook de behuizing maakte hij zelf. Hij sneed een vorm uit het passepartoutkarton, bepaalde zelf hoe dik het karton moest zijn en hoe de zichtbare schuine randen behandeld moesten worden.

Momenteel zijn er in Nederland twee tentoonstellingen gewijd aan deze magie. In Huis Marseille in Amsterdam is de tentoonstelling 'In het volle zonlicht' te zien met een selectie van zo’n 70 daguerreotypieën uit de collectie van de familie Enschedé uit Haarlem, inclusief boek waarin de zoektocht beschreven wordt naar de geschiedenis achter de oudste daguerreotypie in Nederland. In het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam is een kleine tentoonstelling te zien met de titel 'Alles is ijdelheid'. Deze tentoonstelling wil een overzicht geven van de verschillende daguerreotypieën aanwezig in Nederlandse collecties en de lancering van de website www.daguerreobase.org aankondigen.

De daguerreobase – de naam is een samenvoegsel van daguerreotypie en database - is opgezet door het Nederlands Fotomuseum met als doel alle daguerreotypieën wereldwijd in kaart te brengen om tot een internationaal overzicht te komen. Vaak staat achterop de foto wel vermeld wie er op de foto staat, maar niet wie de fotograaf was. Als inderdaad alle details worden verzameld wordt het mogelijk om op basis van specifieke kenmerken verbanden te leggen en zo te duiden wie de fotograaf geweest is. De database zal nu, na zijn lancering verder groeien doordat particulieren en instellingen hun collecties gaan registreren. Zo ontstaat een waardevol instrument voor onderzoek.

De eerste fotohistorici die de geschiedenis van het medium beschreven stelden vooral de geschiedenis van de technologische vooruitgang centraal. Het duurde even voordat het belang van de artistieke, sociale of economische context van het medium beschreven werd. Heden ten dage is het een beetje not-done om een techniek centraal te stellen. Maar, de daguerreotypie is niet zomaar een techniek. Een daguerreotypie is een dierbaar object. De familie Enschedé wisselde de portretten van familieleden over en weer uit, als aandenken aan elkaar. De allereerste daguerreotypie bekend in Nederland was een portret die schoonzus Jeanne uit Parijs stuurde naar haar familie in Haarlem.

Ook in Rotterdam springt de objectwaarde direct in het oog. De kleine zaal is ingepakt in een spiegelend grijs folie met daarin een zwarte doos, een donkere kamer, zo je wil. De donkere kamer heeft iets weg van een passepartout, de zijkanten van de wanden zijn schuin gesneden zoals het karton in de lijst. In de wand zijn op verschillende hoogtes kleine kamertjes gemaakt waarin steeds twee of drie daguerreotypieën worden uitgelicht in zorgvuldige bundeltjes licht. Het wordt niet helemaal duidelijk wat de relatie is tussen de verschillende foto’s in de afzonderlijke kamertjes, en helaas zijn de tekstbordjes niet even consequent voorzien van data en informatie, zoals bijvoorbeeld het catalogusnummer waaronder de foto terug te vinden is op de daguerreobase. Een gemiste kans. Zo summier als de tentoonstelling in Rotterdam beschreven is, zo uitgebreid is de tentoonstelling in Amsterdam voorzien van informatie. Hier is de techniek niet het enige bindende element. Hier wordt ook een familieverhaal verteld, in zeven hoofdstukken, takken van de familie, stadia in de ontwikkeling van het medium.

De fotografie heeft sinds 1839 vele verschijningsvormen gehad. Fotografische afbeeldingen werden gevangen op metaal, glas, celluloid, papier en tegenwoordig surfen ze door de lucht of door kabels en dragen we ze, net als vroeger, bij ons, alleen is de behuizing van de foto iets geavanceerder geworden en heeft die meer functies dan alleen foto’s bekijken.

Huis Marseille, 7 maart-24 mei 2009: 'In het volle zonlicht. Unieke daguerreotypieën van en door de familie Enschedé'. www.huismarseille.nl
Nederlands Fotomuseum, 24 februari-31 mei 2009: 'Alles is ijdelheid. Daguerreotypieën uit Nederlands bezit'. www.nederlandsfotomuseum.nl. Bezoek op deze website ook het dossier over daguerreotypieën en niet te vergeten www.daguerreobase.org.